Ayasofya nasıl müze oldu?


 

1 Şubat 1935 günü Ayasofya camii, Ayasofya müzesi olarak kapılarını yeniden açtı. 921 yıl kilise, 482 yıl camii olan Ayasofya 81 yıldır da müze. Peki Ayasofya nasıl müze oldu? Karar nasıl alındı? Uluslararası ilişkiler bu kararın alınmasında etkili oldu mu?

Türkçe ezan görücüye çıkıyor

3 Şubat 1932’de Ayasofya camii tarihi bir gün yaşamıştır. Kadir gecesinde 40 bin kişi, 40 ünlü hafızın okuğudu türkçe ezan, türkçe kuran okunuyordu ve radyo bu tarihi anı canlı veriyordu, türkçe ezan o gün görücüye çıkmıştı. Atatürk’ün talimatı ile gerçekleşen Ayasofya’da ki kadir gecesi ertesi günü gazetelerin manşetlerindeydi. 4 yıl sonra başka bir şubat günü Ayasofya’nın müzeye çevrilecek derseniz o gün kimse inanmazdı.

Bizans enstitüsü Ayasofya’yı araştırmak için izin aldı ve süreç başladı

ffff5

 

cddd4

 

Dünya ekonomisi 1929 krizine doğru gidiyordu. Thomas Viytemor’un Amerikalı zenginlerden İstanbul’daki bizans eserlerini kurtarmak için para toplayarak Bizans Enstütüsünü kurması büyük bir mucizeyi. Daha büyük mucize ise Bizans Enstitüsünün 2 yıl sonra Ayasofya’da üzeri sıva ile kapatılmış bizans mozaiklerini ortaya çıkarmak için Ankara’dan almayı başardığı izin olacaktı.

Thomas Viytemor’a Ayasofya Camii altında kalan mozaikleri çıkarması için veren 7 Haziran 1931 tarihli bakanlar kurulu kararının altında Mustafa Kemal ve Başvekil İsmet İnönünün imzaları var.

Bizans Enstitüsü izni nasıl aldı

Bizans Enstitüsü’nün izni nasıl aldığının cevabı ise Bizans Enstitüsünün tüm arşivinin yer aldığı Washington’daki kütüphanede bulunmaktadır.1950 tarihinde Ensitü’nün başkanı tarafından ABD Dışişleri Bakanlığına yazılan bir yazıda 1931 yılında Ayasofya izninin dönemin ABD Ankara büyükelçisi sayesinde alındığı anlatılıyor. O dönemin ABD büyük elçisi ise Thomas Viytemor.

Türkiye’deki gazeteler Ayasofya iznini 2 ay sonra New York Times’ten öğrendi

fdfdf4

Ankara’nın Ayasofya’da ki mozaiklerin ortaya çıkarmasına izin vermesi batıda büyük ses getirmişti. Türkiye’deki gazeteler haberi izin verilmesinden 2 ay sonra New York Times’in haberinden öğrendi.

fffffff

Gazetelerin o günkü birinci sayfalarında New York’tan İstanbul’a uçan 2 amerikan havacının ve ABD aşçısının Atatürk tarafından kabulü, Atatürk’ün ABD başkanına gönderdiği samimi mektubun haberleri vardı.

Gazetelerde Amerika’lılar şeklini bozmandan tamir edecekler haberi çıkmıştı. Haber de Amerika’lıların hiç bir zarar vermeden kazı yapacaklarına dair yazılar sıralanıyordu.

Ayasofya’daki çalışmalara aylar sonra başlayabildiler. Birinci yıl camiinin dışındaki koridordaki mozaikler çıkarıldı. Camii hala ibadete açıktı. Ramazan ayında görkemli bir kadir gecesine ev sahipliği yapmıştı. Sıra esas meseleye gelmişti. Peki camiinin içerisindeki mozaikler nasıl ortaya çıkacaktı. Tam bu sırada Thomas Viytemor Ankara’dan bir davet aldı. Thomas Viytemor Atatürk tarafından birinci tarih kongresine davet edilmişti.

Gazeteler gerçeği çok geç anladı

sss33

Her gün gazetelerde Viytemor’un sahtekar olduğu ve Ayasofya Camii’nde haç mozaiklerinin çıkarıldığı Ayasofya’nın tamire ihtiyacı olmadığı haberleri yayılıyordu. Dedikodular artınca eski müzeler müdürü olan milletvekili Halil Ethem Bey destek için gazeteciler ile birlikte Ayasofya’ya gitti. Viytemor’u yanına aldı. Gazetecilere İslam’da resmin haram olmasının sonradan uydurma olduğunu, devrin cumhuriyet devri olduğun hatırlattı.

Ayasofya’nın müze olması için ilk adım

dd333
Eğitim Bakanı Abidin Özmen aldığı bir emri başbakanlığa bidiren bir yazı yazdı. Aldığım büyük şifayi emir üzerine Ayasofya camii’nin müze haline konması için icap eden tahkikata başlanması hakkında verilen emrin bir suretini arz eylerim efendim yazmıştı. Hemen bir komisyon oluşturuldu. Yapılacaklar lisetesi 2 gün sonra hazırdı.

Ve Ayasofya müze oluyor

dddd4

Ayasofya’nın müze olacağı haberi bomba gibi düşmüştü. Yunus Nadir’in Cumhuriyet Gazetesinde kararı birinci sayfadan sert bir biçimde eleştiriyordu. O günki gazetelere göre sadece Ayasofya müze olmayacaktı, Sultanahmet için kütüphaneye çevirme kararı verilmişti.

25 Kasım 1935 günü altında Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk ve Başbakan İsmet İnönü’nün imzaları olduğu Bakanlar Kurulu kararı ile Ayasofya müzeye çevrildi.

Kararname şöyle başlıyordu. “Eşsiz bir mimarlık sanat abidesi olan İstanbul’daki Ayasofya Camii tarihi vazifesi itibari ile müzeye çevrilmesi bütün herkesi sevindireceği ve insanlığa yeni bir ilim müessesi kazandıracağı cihetle müzeye çevrilmesi…”

10 Aralık 1935 günü Ayasofya’nın dış parmaklarına bir levha asıldı. Müze temir ve tasnif sonuna kadar kapalıdır. Hazırlıklar için kapatılan Ayasofya Camii müze olarak 2 ay sonra açıldı. 1 Şubat 1935 günü ilk gün Ayasofya Müzesini 463 yerli, 370 yabancı ziyaretçi gezdi.

Allah, Muhammed yazılı levhalar kaldırıldı

allah muhammed

Bir kaç gün sonra müzeye haber vermeden gelen çok önemli bir ziyaretçi ise herkesi telaşlandırmıştı. Dahiliye müdürü Bekir Şükrü Egeli şöyle yazdı: “Bir gün gişede otururken ansızın mahiyetiyle Atatürk geldi. Binanın her tarafını gezdiler. Mihrabın önüne doğru gelirken Allah, Muhammed levhalarını göstererek bunlar binanın o kısmındaki mimari güzelliklerini örtüyor. Onları kaldırınız emri verildi. Mihrap tarafını tedkik buyurken mihrabın ön tarafında konulan kordonun da kaldırılmasını, halılara basmakla birşey olmayacağını söylediler. Halılar üzerinde yürüyerek mihraba kadar gittiler.”

19. yüzyıldan kalma Kazasker Mustafa İzzet Efendinin yazdığı; Allah, Muhammed, 4 halife, Hasan ve Hüseyin adlarının yazılı olduğu 8 metre çapındaydı ve onları kapıdan çıkarmak mümkün olmamıştı. Hatta kapıdan çıkartılmaya çalışılırken bazıları zarar görmüştü. Levhalar 1949 yılında yeniden yerlerine asılana kadar yerde tahta bir iskelenin üzerinde öylece kaldılar.

Müze olarak açıldıktan 8 gün sonra Balkan Paktı imzalandı

Ayasofya’nın müze olarak açılmasından 8 gün sonra Atina’da Türkiye, Yunanistan, Yugostavya ve Romanya arasında Balkan Paktı imzaladı. Ayasofya müze olduktan sonra Thomas Viytemor çalışmalarına devam etti ve daha sonra Kahire’deki mozaikleri de ortaya çıkardı.

1923 yılında Kadıköy’de doğan dünyanın yaşayan en önemli Bizantologlarından  Prof. Dr. Semavi Eyici, Ayasofyayı değerlendirdi.

semavi eyice

Ayasofya ilk olarak kilise olarak yapılmış. Kilise olarak hizmet etmiş daha sonra müslümanlara hizmet etmiş. Artık kararı bizim vermemiz gerekir. Fatih Sultan Mehmed’in vakfiyesi var, İstabul’u fetihten sonra en büyük kiliseyi benim vakfım olarak camiiye çevirdim diyor. Bundan sonra kim vakıfnamenin dışına çıkarsa ahirette zayi olsun diye bedduasını da yapıyor.

 

Kaynak: Yıldıray Oğur

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

reset password

Geri
log in